Van smederij naar CO2-neutraal theater: De verduurzaming van rijksmonument Veerensmederij 

Dit industriële monument uit 1904 is getransformeerd tot CO₂-neutraal rijksmonument. Een uniek project waar geschiedenis, kunst en duurzaamheid samenkomen. 

Van treinverensmederij tot theater 

De Veerensmederij heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot 1904. Oorspronkelijk diende het gebouw als werkplaats van de Hollandse IJzeren Spoorwegmaatschappij, waar veren voor treinonderstellen werden gesmeed. De karakteristieke hoge schoorstenen herinneren nog altijd aan de smidsvuren die langs de gevels stonden opgesteld. Het gebouw werd in 1924 uitgebreid naar het ontwerp van architect Margadant, die ook het oude station van Amersfoort, dat in 1995 is gesloopt, ontwierp. 

Na sluiting in 2000 onderging het rijksmonument een grondige renovatie waarbij alle karakteristieke elementen werden hersteld: het fraaie metselwerk met gietijzeren vensters, de bijzondere ijzeren dakspantconstructie, de schoorstenen en de originele houten ventilatieluiken. Sinds 2010, toen Koningin Máxima het theater officieel opende, doet het pand dienst als thuisbasis voor Holland Opera. 

Uitdagingen van een koud theater 

"De harpiste speelde met handschoenen aan!" vertelt Joke Hoolboom, algemeen directeur van Holland Opera, over de realiteit van het monumentale theater. De enorme gasrekening en koudeproblematiek vormden de aanleiding voor het verduurzamingsproject. Het theater kampte met ernstige tocht- en warmteproblemen, ondanks eerder aangebrachte extra radiatoren. 

Routekaart naar CO₂-neutrale gemeente 

Gemeente Amersfoort heeft een ambitieuze routekaart uitgestippeld: uiterlijk eind 2030 moeten de meeste gemeentelijke gebouwen CO₂-neutraal zijn. Sinds september 2023 werkt de gemeente daarom met ons consortium samen voor de verduurzaming van zeven monumentale gebouwen uit de portefeuille. Hiervoor stelden we een multidisciplinair team samen met aannemer Nico de Bont, VB Erfgoed en Architectuur en Kuijpers Installaties en De Groene Grachten. Wij zijn binnen het consortium de duurzaamheidsadviseur van a tot z. Samen met zoeken we de balans tussen monumentbehoud en verduurzaming, van planvorming tot aan de realisatie. De zeven gebouwen vormen een bijzondere uitdaging, maar tegelijkertijd een kans om te bewijzen dat ook voor rijksmonumenten vergaande verduurzaming mogelijk is. Hierin worden vele uitdagingen, zoals netcongestie, aangepakt, waarbij per gebouw onderzocht wordt wat er wél mogelijk is. 

Biobased en CO₂-neutraal 

De verduurzamingsaanpak gaat veel verder dan het gasloos maken van het gebouw. Wij ontwikkelden hiervoor scenario's waarbij energiebesparing, circulariteit en biobased materialen centraal staan. De belangrijkste maatregelen: 

• Biobased isoleren van de achtergevel met houtvezelisolatie
• Achterzetramen met mix van hout en staal en circulair glas
• Warmtepompinstallatie (water-water) met bodembronnen ter vervanging van gas
• Optimalisatie van de luchtbehandelingskast
• Lichtgewicht, circulaire zonnepanelen uit Nederland, op kleur gemaakt
• Kierdichting en nieuwe achterdeur
• Tochtportaal van gerecycled aluminium bij de entree
• Alle kantoren als losse compartimenten te verwarmen
• Radiatoren verplaatsen om koudeval te voorkomen 

Interessant om uit te lichten, is de toepassing van Nederlandse circulaire zonnepanelen die 80% minder CO2 uitstoten dan conventionele panelen. Ze worden gewrapt in de dakkleur om de monumentale uitstraling te behouden. Een mooie oplossing voor rijksmonumenten, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed kijkt met belangstelling mee. 

Foto's: Suze Gehem

Resultaat: Een CO₂-neutraal rijksmonument 

Het project vormde een logistieke uitdaging omdat het theater tijdens de werkzaamheden in bedrijf bleef. De programmering van Holland Opera ging door, hoewel ad hoc verhuur lastiger werd. Met alle ingrepen is de Veerensmederij één van de eerste volledig CO₂-neutrale rijksmonumenten van Nederland. Het project toont aan dat ook voor monumenten vergaande verduurzaming mogelijk is zonder de historische waarde aan te tasten. Voor dit project werd tevens een DUMAVA-subsidie toegekend. 

Waar kijkt de Opera het meeste naar uit? “Geen gasrekening meer! Dat is zo’n enorme kostenpost. Door de verduurzaming ervaren we ook verbeterd comfort voor ons, het publiek en de spelers. En dat we straks met de verhuur van ons vernieuwde, duurzame theater weer volop in bedrijf kunnen.”, aldus Kees Jan van Loveren, productieleider bij Holland Opera en coördinator van Theater Veerensmederij. 

Foto 1: © Jelle Verhoeks via Nico de Bont
Foto 2: Suze Gehem
Foto 3: Suze Gehem
Foto 4: © Jelle Verhoeks via Nico de Bont
Foto 5: © Jelle Verhoeks via Nico de Bont
Foto 6: © Jelle Verhoeks via Nico de Bont